The Layer They Left

Model of the Lamb of God panel · paint-layer relations · newly composed · not the original painting or a scientific scan Model van het Lam Gods-paneel · verflaagrelaties · nieuw samengesteld · niet het oorspronkelijke schilderij of een wetenschappelijke scan

A lamb stands on its altar. A finished form lies within it. Above the head, another layer. Outside the body, an edge no instrument has resolved. Use the first instrument. Een lam staat op zijn altaar. Daarbinnen ligt een afgewerkte vorm. Boven het hoofd een andere laag. Om het lichaam een rand die geen instrument heeft beslist. Gebruik het eerste instrument.

01 InstrumentsInstrumenten one at a timeéén per keer

01 Under magnification the craquelure of the upper layer stops at its own boundary. It does not continue into the layer beneath. Two events, not one. Onder vergroting stopt het craquelé van de bovenste laag aan zijn eigen grens. Het loopt niet door in de laag eronder. Twee momenten, geen één.
02 Element distributions separate what the eye reads as one surface: a mercury-rich passage above, copper-containing paint below, lead white throughout. Elementenverdelingen scheiden wat het oog als één oppervlak leest: een kwikrijke passage boven, kopervattende verf onder, loodwit overal.
03 Infrared reaches under the surface: a smaller, highly finished form sits there. The outer edge is not part of it. Infrarood reikt onder het oppervlak: daar zit een kleinere, zeer verfijnd uitgewerkte vorm. De buitenrand hoort er niet bij.

Locked · use all three instruments to continue Vergrendeld · gebruik alle drie instrumenten om verder te gaan

02 EvidenceBewijs

Three instruments agree there are stages. None of them says who made the outer edge. Drie instrumenten zijn het eens dat er fasen zijn. Geen enkel zegt wie de buitenrand maakte.

Before any layer may be touched, three separate kinds of evidence have to be read — and read against each other. Open each one. What they support together is narrower than what any of them suggests alone. Voor een laag wordt aangeraakt, moeten drie soorten bewijs gelezen worden — en tegen elkaar afgewogen. Open ze alle drie. Wat ze samen ondersteunen, is beperkter dan wat elk afzonderlijk suggereert.

A Magnified examination & paint cross-sections Vergrote observatie & verfdwarsdoorsneden

Minute samples, embedded and polished, show the order of layers directly: which paint was applied on top of which, and where a varnish or dirt film sits between them. This is the only evidence that shows sequence as physical fact rather than inference. It is also destructive at a microscopic scale, so it is taken sparingly, at edges and losses. Minuscule stalen, ingebed en gepolijst, tonen de laagopbouw rechtstreeks: welke verf op welke ligt, en waar een vernis- of vuillaag ertussen zit. Dit is het enige bewijs dat de opeenvolging als fysiek feit toont in plaats van als gevolgtrekking. Het is ook op microschaal destructief, dus het wordt spaarzaam genomen, aan randen en lacunes.

Read here as: revealedHier gelezen als: aangetoond

B Macro X-ray fluorescence mapping (MA-XRF) Macro-röntgenfluorescentiekartering (MA-XRF)

Scanning the panel without touching it produces a map for each chemical element present. Pigments become distributions: mercury for vermilion, copper for green, lead for the white ground and highlights. Where one distribution stops and another begins, a change of hand or campaign becomes visible — but a map shows extent, not date. Het paneel scannen zonder het aan te raken levert een kaart per aanwezig chemisch element. Pigmenten worden verdelingen: kwik voor vermiljoen, koper voor groen, lood voor de witte grondering en de lichten. Waar de ene verdeling stopt en de andere begint, wordt een wisseling van hand of campagne zichtbaar — maar een kaart toont omvang, geen datering.

Method published in Methode gepubliceerd in Science Advances 6 (2020) ↗

C Infrared reflectance imaging spectroscopy & historical evidence Infrarode reflectiebeeldspectroscopie & historisch onderzoek

Infrared passes through upper paint layers and returns the drawing and earlier painting beneath them. Combined with archival records, copies, old photographs and the study of fifteenth-century working method, it lets a team say: this form was once smaller, and it was finished. What it cannot say is when, or by whose hand, the form grew. Infrarood dringt door de bovenste verflagen en brengt de tekening en de eerdere schilderfase eronder terug. Samen met archiefstukken, kopieën, oude foto's en kennis van vijftiende-eeuwse werkwijze kan een team zeggen: deze vorm was eens kleiner en was afgewerkt. Wat het niet kan zeggen: wanneer, en door wie, de vorm groter werd.

Read here as: inferredHier gelezen als: afgeleid

Locked · read all three kinds of evidence to continue Vergrendeld · lees alle drie de bewijssoorten om verder te gaan

03 DecisionBeslissing

Removal is a loss you choose. It is tested at the edge, millimetre by millimetre, before it is chosen at all. Verwijderen is een verlies dat je kiest. Het wordt eerst aan de rand getest, millimeter na millimeter, voor het gekozen wordt.

Two regions in the model look similar under ordinary light. The evidence you have just read tells them apart. One can be tested and removed. One cannot, and will stay. Twee zones in het model lijken bij gewoon licht op elkaar. Het bewijs dat u net las, onderscheidt ze. De ene kan getest en verwijderd worden. De andere niet, en blijft.

Region A · documentedZone A · gedocumenteerd

16th-century overpaint, head region 16de-eeuwse overschildering, hoofdzone

Cross-sections place this paint above the original layer, with dirt and varnish between them. Element maps give its full extent. Infrared shows the finished painting it covers. Now test the boundary at three points. Dwarsdoorsneden plaatsen deze verf boven de originele laag, met vuil en vernis ertussen. Elementenkaarten geven de volledige omvang. Infrarood toont de afgewerkte schildering eronder. Test nu de grens op drie punten.

North: in a 2 mm window the upper layer lifts cleanly. The paint beneath is untouched. Noord: in een venster van 2 mm laat de bovenste laag zuiver los. De verf eronder blijft ongemoeid.

East: the boundary follows the element map exactly. No original paint is bound into it. Oost: de grens volgt de elementenkaart precies. Er is geen originele verf mee verbonden.

South: the same result, over a loss. Safe removal is supported here — and only here. Zuid: hetzelfde resultaat, boven een lacune. Veilige verwijdering is hier verantwoord — en alleen hier.

Evidence and testing support this removal. Bewijs en tests verantwoorden deze verwijdering.

Region B · unresolvedZone B · onbeslist

The enlarged contour of the body De vergrote contour van het lichaam

Here the same instruments return an open question. The material evidence cannot determine whether this enlargement is a change made in the workshop itself or a very early intervention afterwards. Nothing in the layers settles it. Hier geven dezelfde instrumenten een open vraag terug. Het materiële bewijs kan niet bepalen of deze vergroting een wijziging in het atelier zelf is of een zeer vroege ingreep daarna. Niets in de lagen beslist dit.

The work resists. Evidence does not yet authorize this loss. Het werk verzet zich. Het bewijs staat dit verlies nog niet toe.

A layer of undetermined origin is not a layer you may prefer away. It stays, and it stays visible, marked as unresolved. Een laag van onbepaalde herkomst laat je niet verdwijnen omdat je hem niet verkiest. Hij blijft, en blijft zichtbaar, aangeduid als onbeslist.

Retained · status undetermined Behouden · status onbepaald

Locked · reach the supported decision to continue Vergrendeld · neem de verantwoorde beslissing om verder te gaan

04 What arrives afterWat daarna komt

Now the names arrive.Nu komen de namen.

The Ghent Altarpiece Het Lam Gods

Het Lam Gods The Ghent Altarpiece

Hubert and Jan van Eyck · completed 1432
Saint Bavo's Cathedral, Ghent
Lower interior register · central panel Hubert en Jan van Eyck · voltooid in 1432
Sint-Baafskathedraal, Gent
Onderste binnenregister · middenpaneel

KIK-IRPA · Hubert & Jan research ↗

The layer you tested belongs to a real campaign of conservation-restoration carried out by KIK-IRPA. It ran in phases, and it is not finished. De laag die u testte hoort bij een echte campagne van conservatie-restauratie door het KIK-IRPA. Ze verliep in fasen, en ze is niet afgerond.

2012 — 2016 The exterior panels: the first phase of treatment. De buitenzijde van de panelen: de eerste behandelingsfase.
2016 — 2019 The lower interior register, including the panel with the Lamb. This is the phase in which the overpaint was studied, tested, and — where the evidence allowed — removed. Het onderste binnenregister, met het paneel van het Lam. In deze fase werd de overschildering onderzocht, getest en — waar het bewijs het toeliet — verwijderd.
2023 — The upper register began as a separate, later phase. Het bovenregister startte als een afzonderlijke, latere fase.
KIK-IRPA · upper register project ↗

Chemical element mapping and infrared reflectance imaging spectroscopy, applied to the panel without contact, allowed the team to distinguish stages of painting and to map where the sixteenth century had changed the work. The published study of the Lamb sets out exactly how. Chemische elementenkartering en infrarode reflectiebeeldspectroscopie, contactloos toegepast op het paneel, lieten het team toe schilderfasen te onderscheiden en te karteren waar de zestiende eeuw het werk had gewijzigd. De gepubliceerde studie van het Lam legt precies uit hoe.
Van der Snickt et al., Science Advances 6 (2020) ↗

Three material versions of the Lamb Drie materiële versies van het Lam

A small, highly finished Eyckian version Een kleine, zeer verfijnd afgewerkte Eyckiaanse versie Complete in itself, beneath what came later. In zichzelf voltooid, onder wat later kwam.
An enlargement of the body — status uncertain Een vergroting van het lichaam — status onzeker The evidence cannot establish whether this was an original change by the Van Eycks or a very early intervention. It is not attributed here to either brother, and it was not removed. Het bewijs kan niet vaststellen of dit een oorspronkelijke wijziging van de Van Eycks was of een zeer vroege ingreep. Ze wordt hier aan geen van beide broers toegeschreven, en ze werd niet verwijderd.
A 16th-century version that modified the head Een 16de-eeuwse versie die het hoofd wijzigde Documented overpaint, removed where examination and safe-removal testing supported it. Gedocumenteerde overschildering, verwijderd waar onderzoek en veiligheidstests het verantwoordden.

Two of the three could be told apart and acted upon. The middle one could not. So it stayed — and every image of the panel made since carries it. Twee van de drie konden onderscheiden en behandeld worden. De middelste niet. Dus bleef ze — en elk beeld van het paneel sindsdien draagt haar mee.

The people, by what they did De mensen, aan wat ze deden

Hélène Dubois Led the conservation-restoration of the altarpiece at KIK-IRPA and held the examination together, so that each decision to remove rested on evidence rather than taste. Leidde de conservatie-restauratie van het retabel bij het KIK-IRPA en hield het onderzoek samen, zodat elke verwijderingsbeslissing op bewijs rustte en niet op voorkeur.

Jana Sanyova Read the order of the layers in the laboratory, in paint samples and cross-sections thinner than a hair. Las de laagopbouw in het laboratorium, in verfstalen en dwarsdoorsneden dunner dan een haar.

Geert Van der Snickt Scanned the panel with macro X-ray fluorescence, turning pigment elements into maps that could be compared, region by region. Scande het paneel met macro-röntgenfluorescentie en zette pigmentelementen om in kaarten die zone per zone vergeleken konden worden.

Stijn Legrand Worked the scanning campaign at the panel, edge by edge across a surface that had to stay untouched. Voerde de scancampagne uit aan het paneel, rand na rand over een oppervlak dat onaangeroerd moest blijven.

Kathryn A. Dooley Recorded and processed the infrared reflectance imaging spectroscopy that brought the earlier painting back into view. Nam de infrarode reflectiebeeldspectroscopie op en verwerkte ze, waardoor de eerdere schilderfase weer zichtbaar werd.

John K. Delaney Brought the imaging-spectroscopy method to the panel — a way of looking that reads beneath a surface without entering it. Bracht de beeldspectroscopische methode naar het paneel — een manier van kijken die onder een oppervlak leest zonder het te openen.

E. Melanie Gifford Read the painting technique, matching what the instruments showed against how fifteenth-century painters actually built a picture. Las de schildertechniek en toetste wat de instrumenten toonden aan de werkwijze van vijftiende-eeuwse schilders.

Nathalie Laquière Worked as conservator-restorer with the KIK-IRPA team at the surface of the panels themselves. Werkte als conservator-restaurateur met het KIK-IRPA-team aan het oppervlak van de panelen zelf.

And the team around themEn het team rond hen KIK-IRPA conservators, imaging scientists, photographers and technicians, art historians, and an international commission of experts who reviewed the evidence before anything at all was removed. KIK-IRPA-restaurateurs, beeldvormingswetenschappers, fotografen en technici, kunsthistorici, en een internationale expertencommissie die het bewijs beoordeelde voor er iets werd verwijderd.

Interactive model · newly composed · not a documentary image Interactief model · nieuw samengesteld · geen documentaire afbeelding

What remains is also what they refused to erase. Wat overblijft, is ook wat ze weigerden uit te wissen.

The end of this encounter is not a perfected image. It is an edge nobody could justify taking away. Het einde van deze ontmoeting is geen vervolmaakt beeld. Het is een rand die niemand kon verantwoorden weg te nemen.

Reconstruction boundaryGrens van de reconstructie

Every diagram on this page is an interactive model, newly composed from the published logic of paint stratigraphy. None of them is a photograph of the panel, a scientific visualization, or a reconstruction of any painting stage. Surviving paint, scientific imaging, expert interpretation, and this model are four different things, and the page keeps them apart. For the actual research imagery, look at the sources. Elk diagram op deze pagina is een interactief model, nieuw samengesteld uit de gepubliceerde logica van verfstratigrafie. Geen ervan is een foto van het paneel, een wetenschappelijke visualisatie of een reconstructie van een schilderfase. Bewaarde verf, wetenschappelijke beeldvorming, interpretatie door experts en dit model zijn vier verschillende zaken, en deze pagina houdt ze gescheiden. Voor het echte onderzoeksbeeldmateriaal: zie de bronnen.

KIK-IRPA — Restoration and research, upper register of the open Ghent Altarpiece KIK-IRPA — Hubert van Eyck and the Ghent Altarpiece: the quatrain research Van der Snickt et al., "Dual mode standoff imaging spectroscopy documents the painting process of the Lamb of God," Science Advances 6 (2020), DOI 10.1126/sciadv.abb3379 Closer to Van Eyck — KIK-IRPA open research imagery of the altarpiece

Locked · complete the decision to see the painting itself Vergrendeld · rond de beslissing af om het schilderij zelf te zien

05 The painting itselfHet schilderij zelf

Now look at the panel. This is paint, not a model. Kijk nu naar het paneel. Dit is verf, geen model.

Detail of the head of the Lamb of God from the Ghent Altarpiece, shown before and after restoration: at left the later overpaint on the head is still visible; at right the earlier painted head is revealed. — At right is the painting after restoration: the documented overpaint on the head was removed, because examination and safe-removal testing supported it. The enlarged contour of the body remained, because its status could not be established. Rechts ziet u het schilderij na de restauratie: de gedocumenteerde overschildering op het hoofd werd verwijderd, omdat onderzoek en veiligheidstests dat verantwoordden. De vergrote contour van het lichaam bleef behouden, omdat haar status niet vastgesteld kon worden.

KIK-IRPA — Scientists image the painting process of the Lamb of God ↗ Closer to Van Eyck — ultra-high-resolution viewer of the Ghent Altarpiece ↗

The whole work Het volledige werk

The Adoration of the Mystic Lamb — full central panel De Aanbidding van het Lam Gods — volledig middenpaneel

The Adoration of the Mystic Lamb, full central panel of the Ghent Altarpiece by Hubert and Jan van Eyck, 1432. The Lamb stands on an altar at the centre, blood flowing into a chalice. Processions of saints, prophets, angels and the just converge from all directions across a wide landscape. This is the actual painting, not an interpretive model. — The Adoration of the Mystic Lamb, central panel of the lower interior register of the Ghent Altarpiece. Hubert and Jan van Eyck, completed 1432. Saint Bavo's Cathedral, Ghent. This is the actual painting — not a model, not a scientific scan. De Aanbidding van het Lam Gods, middenpaneel van het onderste binnenregister van het Lam Gods. Hubert en Jan van Eyck, voltooid in 1432. Sint-Baafskathedraal, Gent. Dit is het werkelijke schilderij — geen model, geen wetenschappelijke scan.